Kristín Bjarnadóttir

Kristín Bjarnadóttir om den kambodjanska dansen

”Phnom Penh, 7 November 2003 – Today, Mr Koïchiro Matsuura, Director General of UNESCO,has proclaimed the Royal Ballet of Cambodia a masterpiece of oral and intangible heritage. Following the inscription of the Historic Site of Angkor, as a World Heritage Site, Khmer classical dance is now also part of the heritage of humanity.”

I november 2010 öppnade Nationalmuseet í Phnom Penh en fotoutställning av Anders Jirås, om den kungliga kambodjanska dansen ett resultat av den svenska fotografens arbete under de senaste åren.

Artikeln nedan publicerades i Danstidningen Stockholm 1.2011(sid 24-27) tillsammans med några av hans foton.

DANSANDE VÄRLSARV

– Det blir varierande former av dans och dansdrama, skuggspel och såväl samtida som klassisk dans, berättar Anders Jirås, som fortfarande befinner sig i Phnom Penh och förbereder utställningen långt borta från svensk vinter.Det finns en tidigare länk mellan Dansmuseet och den kambodjanska kungliga dansen, får jag veta: museets grundare Rolf de Maré (som grundade Svenska baletten i Paris på 1920-talet och gjorde forskningsresor över hela världen, förutom att han åstadkom världens första och hittills enda museum för dans 1953) beledsagade nämligen svenske prins Wilhelm på en resa 1911, som tog dem till en dansföreställning i Phnom Penh. Något som prinsen dokumenterade i boken Där solen lyser: minnen och anteckningar från en resa i Orienten (Stockholm, 1913).

Kungliga baletten i Kambodja

Anders Jirås, som numera bor i Kambodjas huvudstad Phnom Penh, har varit fotograf sedan tonåren. Han höll sin första utställning 1965 och fotograferingen blev så småningom hans levebröd. Vid sidan av sitt kommersiella arbete har han strävat efter att stötta den visuella konsten: målare, skulptörer, skådespelare och dansare. Han kom till Kambodja för första gången 2005 och fick då uppleva träning och föreställningar med bland annat elever från Cambodian Living Arts och dansteatern Sovanna Phnum, som har specialiserat sig på skuggspel. Under senare år har han arbetat flitigt med att fotografera den kambodjanska dansen och scenkonsten i dess olika varianter. Han har även fotograferat Kungliga kambodjanska baletten, vilket har resulterat i en uppmärksammad fotoutställning på Kambodjas Nationalmuseum i Phnom Penh, från den 5 november 2010 till slutet av januari 2011.

En länk mellan jord och himmel

Den kambodjanska kungliga dansen är känd som en av landets äldsta och heligaste konstarter. Dess ursprung kan spåras till forntidens khmerkultur, då dansare ansågs vara en länk mellan det jordiska livet och gudarna. Ett perspektiv som kan gälla bland kambodjaner även i dag, då buddhismen är en levande religion. Dansföreställningar förekommer fortfarande både inom templen och i pagoderna. Att dansen i sin renaste form anses vara dans för gudarna kan man läsa i samtidens böcker om den klassiska kungliga dansen: dansaren förkroppsligar khmerkulturens ideal för skönhet, grace och kontinuitet, inte bara mellan det som var och det som är utan också mellan gudavärlden och människovärlden. Att det har funnits religiös dans från och med kung Jayavarman II :s tid, eller från början av angkortiden (800–1400) verkar det inte råda någon tvekan om. Det angkoriska khmerväldet sträckte sig över mycket av det som i dag är Thailand, Laos och Vietnam såväl som över Kambodja, men de ursprungliga dansformerna kom sannolikt från Indien tillsammans med andra religiösa, kulturella och filosofiska delar av indiskt liv som införlivades av det tidiga khmerfolket. Under tiden 1125–1215 fanns omkring 3000 dansare vid det kungliga hovet, vilket ger en idé om dansens betydelse. Den klassiska dansens och dansdramats kostymer är en konstart i sig, och liksom musiken och sången en del av khmertraditionens berättande scenkonst.

Rollerna har sitt ursprung i antika myter och legender. Reamker – en kambodjansk variant av det hinduiska Ramayana – är den viktigaste av alla khmerlegender. Det finns avsnitt i den kambodjanska varianten som inte finns i det indiska originalet och här gäller dessutom ett buddhistiskt perspektiv. Fyra slags roller som återkommar i den klassiska dansen är: neang (flicka/kvinna), neayrong (pojke/man), sva (apa) och yeak (demon eller jätte). Ytterligare fantastiska odjur och magiska varelser finns ofta med, så som garudas (fågelvarelser som i buddhistisk mytologi förenar gudar och djur), eremiter med egendomliga förmågor och sjöjungfrur. Hanuman, apkungen och den viktigaste bundsförvanten till Preah Ream (Rama i det hinduiska originalet) är en älskad och ansedd gestalt i Kambodja. Apsara är däremot en dansroll med ursprung i den hinduiska skapelsemyten Mahabarata, där de himmelska nymferna som skapades under kärnandet av mjölkoceanen kallas just apsaras. Många av de legender som khmerkulturen tillägnat sig finns att skåda som bildberättelser ingraverade i det gamla Angkorrikets tempelmurar, och på Angkor Wats murar är apsaradansöser ett starkt tema.

Historiska hot mot dansen

Den klassiska khmerdansen har utsatts för olika hot genom tiderna, och det kan verka som ett under att den överlevt i någon form. Det thailändska hovet tillskansade sig exempelvis en hel generation av Kambodjas dansare i slutet av 1500-talet, och den redan existerande thailändska dansen och klassisk khmerdans blandades. Ett senare historiskt hot är då prins Ang Duong blir kung över Kambodja 1841, efter långvarig exil vid det kungliga palatset i Thailand. – Han förnyade khmerdansen till en sådan grad att khmer- och thaistilarna i stort sett blev identiska och särarten förlorades. Bägge nationerna hävdar idag att deras respektive dansform är den äldsta. Efter mitten av 1800-talet förklarades Vietnam, Laos och Kambodja för franska protektorat. Först 1953 blev Kambodja självständigt efter nittio år som fransk koloni, men det var kolonialisterna som ritade upp landets gränser ungefär som det ser ut på kartan i dag. Kungamodern och koreografen Kossamak Nearirath (mor till kung Norodom Sihanouk, som valdes till kung 1941 och senare blev statschef ) intresserade sig för den klassiska khmerdansens förnyelse.

Under 1950-talet var det thailändska inflytandet inte längre dominerande, mycket tack vare Neariraths arbete, då man strävade efter att följa en traditionell khmerstil i dansens form och kostym. Den klassiska khmerdansen blomstrade och den kungliga danstruppen blev en betydelsefull symbol. Även kungabarnen utbildades till dansare, och så småningom blev Neariraths barnbarn, prinsessan Buppha Devi, premiärdansös vid hovet. Bland de dansföreställningar som hennes farmor Kossamak Nearirath skapade under 1950- och 60-talen fanns den balett som hon presenterade som just Apsara (med urpremiär 1958). Tiaran, det vackra huvudsmycket som är ett av apsararollens viktiga kännetecken, lät hon noggrant återskapa med hjälp av de stenbilder av Angkorrikets tempeldansöser som är uthuggna i Angkor Wats murar. Det senaste stora hotet mot dansen var den kulturella och mänskliga katastrofen under åren 1975–1979, då Pol Pots revolutionerande politik och röda khmererna tog över. Endast mycket få av Kambodjas klassiskt skolade dansare överlevde. En fjärdedel av nationen dog genom tortyr och avrättningar, eller till följd av svält, slaveri och brist på vård. Att man hade ett konstnärligt eller intellektuellt yrke kunde räcka för att bli avrättad. Systematisk förintelse av personliga religiösa och konstnärliga uttryck var en del av programmet tills vietnamesiskt stödda trupper drev de Röda Khmererna till den thailändska gränsen år 1979 och installerade en kommunistisk khmerregering som styrde landet de närmaste tio åren.

Återuppbyggnaden

År 1980 auktoriserade regeringsmakten det brådskande behovet av en nationell konstfestival. Målet var att samla information om de olika konsterna och de konstnärer som överlevt, i syfte att dra upp riktlinjer för återuppbyggnad. Första året i den återöppnade konstakademin eller School of Fine Arts (som sedan återupprättandet av monarkin 1993 heter The Royal University of Fine Arts (RUFA)) undervisades 480 elever. Åtta av tio visade sig vara föräldralösa; döttrar och söner till konstnärer som dog under Pol Potperioden, enligt en artikel av Proeung Chhieng, numera pensionerad vice rektor och professor i koreografi på RUFA.

Proeung Chhieng (f. 1949), son till danslärarinnan Khim Neap, är en av hjältarna som tagit hand om den kulturella återbyggnaden. Han började som sjuåring lära sig att dansa aprollen Hanuman från Reamkereposet och blev premiärdansör vid den kungliga baletten. Han klarade sig under Pol Pot-tiden genom att dölja sin identitet.

Soth Somaly (f.1957), specialiserad på rollen som jätte, är en av dem som har deltagit i återuppbyggnaden som lärare vid RUFA. Hennes berättelse ger inblick i hur det var möjligt att bevara dansen i det tysta. Året 1975 var hon endast 17 år och tvingades som andra ut från Phnom Penh och till ett arbete på risfälten. Lite ris fick man ibland och vissa dagar kanske en banan ... Det var ett fruktansvärt hårt arbete, men eftersom hon var fast besluten att inte glömma den dans hon lärt sig sedan femårsåldern låg hon vaken om nätterna och erinrade sig dansen vid hovet, där hennes mamma och flera lärare hade lärt henne rollen som jätte och som Sovann Maccha, sjöjungfrun som vann Hanumans hjärta. Halvvaken natt efter natt arbetade hon med att memorera olika sekvenser från dansföreställningarna. Inte ett ord kunde hon andas om sin tid vid hovet, eftersom det säkert skulle ha kostat både henne själv och hennes mamma livet.

Sverige fick år 2006 besök av den tidigare hovdansösen Em Theay som hade många barn och överlevde slavtillvaron under Pol Pots terrorregim. Då medverkade hon i The Continuum: Beyond the Killing Fields, ett slags dokumentär dansföreställning utifrån hennes egna upplevelser, som turnerade i Europa och gavs på Dans- och Teaterfestivalen i Göteborg och på Dansens Hus i Stockholm. (Att dansa för livet, en debattartikel av Katarina Lion om föreställningen finns på www.danstidningen.se/ ). Em Theay har också varit en tillgång i hemlandet med sin kunskap både som klassisk dansös och sångare.

En betydande faktor i återuppbyggnaden av Kambodjas danskonst är den danskunniga kungafamiljens beskydd. Kung Norodom Sihamoni har en bakgrund i balett och koreografi, och hans syster, f.d. premiärdansösen prinsessa Buppha Devi, är ännu i dag en eldsjäl som älskas av dansare. (En stor del av kungafamiljen befann sig i exil under Pol Pot-perioden, bl.a. Buppha Devi, men hennes bror har berättad om hur palatset förvandlades till ett fängelse)

Att kambodjansk scenkonst ändå inte är begränsad till hovdans kan Anders Jirås bilder vittna om. Ett av de projekt han har fascinerats av är en ung dans- och musikskola på landsbygden, där de dansande barnen kommer från ett antal fattiga byar i Banteay Srey-distriktet. Den får stöd av stiftelsen Nginn Karet Foundation for Cambodia.

– De går halva dagen i en vanlig skola och halva dagen i dansskolan, som har tre delar: kambodjansk musik och folkdans för både pojkar och flickor, och den klassiska dansskolan med bara flickor.

(Bilden på framsidan av det här numret av Danstidningen är tagen under treårsfirandet av dansskolan i januari 2010, i en buddhistisk pagod i Siem Reap med prinsessan Buppha Devi närvarande).

TEXT:@ Kristín Bjarnadóttir

Anders Jirås hemsida: www.jiras.se/

Dansmuseet: www.dansmuseet.se/

Khmer Arts Academy, www.khmerartsacademy.org/

Cambodian Living Arts www.cambodianlivingarts.org

Nginn Karet Foundation for Cambodia, Dance and

Music School, www.nkfc.org/ www.devata.org

Beyond the Apsara: Celebrating Dance in Cambodia,

2009, Routledge India, Pages: 242, ISBN: 978-0-415-56445-8, Jacobsen,Trudy,

Lost Goddesses: The Denial of Female Power in the History of

Cambodia. 358 pp. Gendering Asia # 4, NIAS Press. 2008. ISBN 978 87 7694 001 0

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 3:18 AM 0 comments

Viðtal við K.B. eftir Ingvar Gunnarsson frá árinu 1999 í Íslandspósti (útg. í Svíþjóð)

Kristín Bjarnadóttir er fædd á Blönduósi 1948, Önfirðingur í móðurætt en húnvetnsk í föðurætt.

Hún er leikari að mennt og hefur unnið við leiklist í Danmörku, á Íslandi og í Svíþjóð. Síðan 1979 hafa ljóð hennar, smásögur, örverk og frásagnir birst í blöðum og tímaritum.

Því að þitt er landslagið er fyrsta ljóðabók Kristínar og ljóðin í bókinni hafa ekki birst áður á prenti.

--------------------------------------------------------------------------------

Í geimnum leikur sér barn

Hvernig stendur á því að þú réðst í að gefa út ljóðabók?

Af því ég var með handrit sem þurfti að verða bók. Það var ekki hægt að plokka það niður i einstök ljóð og birta hér og þar í blöðum og tímaritum eins og ég hef gert áður með styttri texta. Svo bókarformið var það eina rétta.

Hvernig gekk að fá útgefanda og hvernig er að fá ljóðabækur útgefnar á Íslandi?

Það gekk vel eftir að ég fékk sjálfa mig og Soffíu Auði Birgisdóttur með í dæmið. Yfirleitt eru forlögin í vandræðum með ljóðskáld, bæta sjaldan við höfundum, enda voða lítið á okkur að græða nema heiðurinn þegar best lætur. Fyrir nokkrum árum sýndu útgefendur hjá Mál og menning handritinu áhuga eins og það var þá, en eftir langan tíma og skiptar skoðanir var því hafnað, og ég er þeim þakklát í dag, því það varð til þess að ég hélt áfram að vinna með það. Ég held að kaflinn Flæðarmál sé sá eini sem hefur lifað af nánast óbreyttur. Þegar Soffía Auður las handritið eins og það var orðið fyrir ári síðan ákvað hún að út skildi það, fullyrti að það bara batnaði við hvern lestur og hún bauðst til að koma því á framfæri hjá útgefendum heima og ef það gengi ekki þá gæfum við það bara út sjálfar í nafni hennar lítt reynda og peningalausa forlags Uglur og Ormar. Hún er bókmenntafræðingur, hefur unnið við útgáfu og er virtur penni í bókmenntaheiminum, svo ég vissi að ég gat treyst hennar mati. Hún var þá að ritstýra greinasafninu Kynlegir kvistir, tíndir til heiðurs Dagnýju Kristjánsdóttur fimmtugri sem hún gaf út í samvinnu við Háskólaútgáfuna, undir útgáfunafninu Uglur og ormar, svo ég taldi mig vel heiðraða með ljóðabók hjá sama forlagi. Það kom því aldrei til þess að við leituðum til annarra útgefenda, fannst að bókin ætti endilega að koma út á þessari öld. Og það gerði hún. Alveg mátulega til að geta kynnt sig á Menningarnótt Reykjavíkur. Í Hlaðvarpanum og nóttinni allri. Við vorum fjórar saman í upplestrarherferð, þar á meðal ung skáldkona að nafni Sigurbjörg Þrastardóttir með sína fyrstu ljóðabók, Blálogaland, Elísabet Jökuls, sem er orðin æðivel sjóuð í upplestri við ólíkar aðstæður og Soffía Auður sem fararstjóri og kynnir.

Hvernig voru móttökurnar?

Ég heyrði það sagt fyrir löngu að örugglega væri hvergi eins skemmtilegt að vera skáld og í Reykjavík. Og núna trúi ég því. En það eru skemmtilegheit sem ekki er hægt að skipuleggja. Bara þramma sig inn í hlutverkið og segja við sjálfa sig: nú ertu búin að skrifa, bókinni verður ekki breytt, svo gjörðu svo vel og vertu skáld, fáðu þér hæfilegan sjónauka og ...

Sjón tók á móti fyrsta eintakinu. Keypti það í hvelli alveg óbeðinn í Bankastrætinu daginn sem bókin kom úr prentun. Elísabet Jökulsdóttir tók á móti því næsta þegar það sveif áleiðis yfir Ingólfsstræti frá svölunum á Sólon Íslandus og var nærri orðið fyrir bíl þar sem það lenti.

Og við bjuggum til gjörning. Útgáfugjörning sem var spunnin á staðnum og endaði með ljóðaeinvígi á miðjum gatnamótum. Það var óskaplega fallegur klæðskeri sem spratt upp frá síðdegiskaffinu og sviðsetti ljóðaeinvígið og fullyrti að það væri hið fyrsta sinnar tegundar á Íslandi. Bílarnir gjörðu svo vel að staðnæmast á grænu ljósi útaf ljóðum á veginum.

Kannski varstu að meina móttökurnar í fjölmiðlum. Þær voru fínar. Þú hefur séð blaðadóma, er það ekki? Í útvarpsþættinum Víðsjá var flott umfjöllun þar sem Úlfhildur Dagsdóttir gerði fróðlega úttekt á ljóðaumræðu samtímans útfrá erindi Guðmundar Andra Thorssonar frá því í vor um stöðu ljóðsins sem hann áleit ekki tiltakanlega góða.

Þar var tekið upp vandamál varðandi sjálfhverfni ljóða og eins hvernig ljóðræn tjáning hefði verið að færa sig frá ljóðforminu yfir í aðra miðla eins og minningargreinar og dagbækur. Það þýðir að nýjar kröfur eru gerðar til ljóðformsins, eigi það að lifa af. Og mér fannst dálítið hnyttið að fá að vita hvernig það sem ég hef verið að fást við er skylt því sem Sjón var að fást við með Ljóðabókinni Myrkar fígúrur og Sindri Freysson með bókinni Harði Kjarninn sem kom líka út í ár.

Og skyldleikinn liggur í þessari viðleitni að skapa heildarmynd, frá útliti til innihalds eða frá upphafi til enda. Og hún lagði áherslu á eitt sem ég varð ekki vör við í blaðadómum, það hvernig raddir ljóðmælanda og höfundar eru felldar saman á meðvitaðan hátt í Því að þitt er landslagið. Einmitt í ljósi þess að "krónísk írónía póstmódernismans" einsog krefst þess að allar okkar hugmyndir um einlægni séu færðar í ný form, eða þá að hin nýju form bjóði upp á endurupplifun einlægninnar, eins og hún sagði og skilgreindi einlægnina nánast sem meðvitaðan naívisma.

Mörgum þykir byggingin smá laus í reipunum hjá mér en það var vísvitandi að njörva hana ekki niður, heldur gefa lesandanum svolítið lausan tauminn. Stundum hvarflaði reyndar að mér hvort bara útlands-Íslendingar myndu skilja svona sögu, þessa tegund af heimþrá og það að þurfa að skapa sinn veruleika einsog frá byrjun með ósýnilegu veganesti sem býr í móðurmálinu. En þá hef ég líklega gleymt því hvað Íslendingar eru mikið ferðafólk.

Í umfjöllun í sjónvarpsþættinum Mósaik var líka réttilega bent á að í lokakaflanum skýrðust persónurnar og þá væri hægt að byrja aftur frá byrjun og fá nýja sögu. Þar þótti bókin minna á Kaupmannahafnarskáldin sem skrifuðu heim. Og mér þótti sérkennilega vænt um þegar Skafti Þ. Halldórsson skrifar að umfram allt sé fólgin í ljóðsögunni tilvistarleg leit „að sæluhúsi í höfðinu“. Því ég man þegar ég var að læra þetta orð „sæluhús“. Heyri alltaf rödd mömmu í því. Sá fyrir mér sælu sem hana hlaut að dreyma um, þóttist vita hvað „sæla“ þýddi og vissi að þannig hús voru bara fyrir fólk á ferðalagi í óbyggðum. Svo þegar ég loksins sá slíkt hús í alvörunni þótti mér það undarlega nöturlegur kofi. Hún hlaut að hafa verið að tala um eitthvað annað! Mamma var að vestan, frá Tröð í Önundarfirði og þangað kom ég aldrei sem krakki. Það þótti „óþarfi“ að ferðast.

Ævintýri tengd Íslandsför?

Svo gekk ég inn í landslagið. Það var náungi í blokkinni hjá systur minni sem var svona ljóðrænn þegar ég bankaði uppá. Hann var sjálfur að pakka sér og fjölskydunni saman í septemberbyrjun til að flytja á á hestabúgarð í Bandaríkjunum. Ég sagði honum frá gönguferð um Kjalveg hinn forna og norður á Hveravelli í sumar og þá horfði hann svona á bókina og svo á mig og sagði: Og svo gekkstu bara inn í landslagið. Og það var satt hjá honum. Það var mjög góð ferð með Ferðafélaginu og systkinum mínum. Bara ganga, landslag og samferðafólk.

En það var svolítið skondið, skömmu eftir að bókin var komin í helstu búðirnar, þá frétti ég að hún hefði hvergi sést í Káunum í einni þeirra heldur verið í Vöffunum, sem þýddi að Vera frá Tungu var talin höfundurinn. Það er kannski ekki svo vitlaust hugsað. Margir spyrja hver hún sé þessi Vera frá Tungu, eða jafnvel frá hvaða Tungu og þá er svarið auðvitað: Frá íslensku. Hún er alkomin úr íslenskri tungu og á vissan hátt finnst mér hún vera móðurmálið persónugert. Hún kom gefins með tungumálinu jafn semma og farið var að kynna fyrir mér heiminn, byggðan á goðsögnum, ævintýrum og allskonar skáldskap.

Hvað þú hefur fengist við áður?

Ég fékkst við leiklist í nærri 20 ár og þar áður vann ég hjá Sölusambandi íslenskra fiskiframleiðenda, svona skrifstofu- og búðarstörf frá því ég var 17 ára. Þá kom ég til Reykjavíkur í fyrsta sinn, ekki gangandi eins og faðir minn og bróðir hans höfðu gert á leið út í heim uppúr 1920, heldur með Norðurleið úr Húnavatnssýslunni.

Ég fór reyndar á sjóinn áður en veturinn var liðinn, réði mig sem þernu á Gullfoss. Þannig komst ég í mínar fyrstu utanlandsferðir. Og svo í vist til Englands vorið sem ég varð 18. En ljóð birtust ekki eftir mig fyrr en ég var þrítug, búin að vera í Danmörku í sjö ár og komin heim í verkefni við Þjóðleikhúsið.

Ég lærði leiklist í Óðinsvéum, eini útlendingurinn þar til Stina Ekblad kom ári seinna. Hún var sú sem fyrst kynnti Edith Södergran fyrir mér og við lékum saman þegar ég útskrifaðist 1974. Á Íslandsárunum mínum 1978 - 1985 réði ég mig sem blaðakonu eitt sumarið út á það að ég væri skáld og síðan hef ég haldið áfram að skrifa greinar af og til.

Háskólanám vissi ég ekki hvað var fyrr en eftir að ég kom til Svíþjóðar og ákvað að læra betur að lesa og skrifa. Skellti mér í bókmenntir og heimspeki.

Hver ert þú?

Hver ég er! Þetta var stór spurning. Bíddu ég skal reyna að kyngja henni. Kannski meinarðu hvar ég fæddist og ólst upp og svona... en af því þú spyrð einmitt núna þá skulum við segja að ég sé þvottakona með kvef því ég er að þvo þvott einmitt núna, skrapp bara frá. Til að vera skáld í viðtali hjá þér. Er ég það ekki? Og bráðum þarf ég í heimsókn upp á spítala og þá verð ég gestur eða vinkona, vonandi … Ég held ég sé að vissu leiti sú sem þér sýnist hverju sinni, svona frá tilvistarlegu sjónarmiði og útfrá þeirri hugsun að manneskjan er aldrei ein, hún þarf að koma í ljós til að vera einhver. Skilurðu, ég get ekki verið fullkomlega minn eigin höfundur! Það er nú málið og meinið.

En ég er auðvitað bæði mín eigin saga og líka annarra, sem er efni í margar ævisögur. Einhverja þeirra á ég örugglega eftir að skrifa. Og ef ég sé hest með hófa sem snúa aftur, þá verð ég samstundis sú sem þarf að skreppa á bak, alveg öfugt við smalastúlku í minni sveit sem fann þannig hest við Hópið og bjargaði sér með því þjóðráði að segjast ekki nenna á bak.

Af hverju í Svíþjóð?

Af því hér vaxa tré á klettunum. Ég kom ekki hingað þess vegna en varð kannski svona lengi um kyrrt þess vegna. Mér fannst það svo heillandi. Ætlaði bara að vera í eitt ár. Og svo er þetta nú einu sinni Strindbergs-landið, Viktoríu Benediktsson-landið, Karin Boye-landið og Selmu Lagerlöf-landið… Og styttra til Danmörku héðan en frá Íslandi. Ég hef eignast þrjú heimalönd og heimamál og helst vil ég vera í öllum þrem samtímis.

Hvað er framundan?

Árþúsundamót. Ég er alltaf hrædd við áramót, þoli ekki að vera nálægt flugeldum. Í fyrra slapp ég naumlega á götum New Orleans af því fólk lék sér mjög fimlega að eldinum. Samt dó einn í veislu úti á Missisippi. Svo ég ætla heim núna að geyma mig annað hvort í Sumarhöll hjá vinkonu minni utan við Reykjavík eða við sjóinn hjá systur minni norður í Húnavatnssýslu.

Annars veit ég ekkert hvað er framundan. Mér finnst ég þurfa að skrifa nokkur tangóljóð, en fyrst þarf ég að dansa svolítið. Þó við séum ekki að skrifa með pennanum eða á tölvuskjáinn, þá skrifum við á vissan hátt með því sem við gerum. Kannski leikhúsið hafi kennt mér að hugsa þannig. Og í argentínskum tangó skrifar maður sérstaklega með fótunum. Það er enginn leikur að koma þeirri skrift í orð, eins og það er samt heillandi samtal á gólfinu.

Ingvar Gunnarsson

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 2:51 PM 0 comments

Rætt við Kristínu Bjarnadóttur í Morgunblaði 6. des. 2005, eftir Steingerði Ólafsdóttur

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 7:05 PM 0 comments

Þak yfir höfuðið í Buenos Aires (íbúðir og herbergi í hinum ýmsu hverfum):

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 5:03 PM 0 comments

Dr. Björn Guðbjörnsson

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 4:57 PM 0 comments

Bókaverðir og sæluríkisprinsessur eða “Allt sem þú þarft kemur til þín”

Á Bókastefnu er allt þúsund og eitthvað. Ég snýst í hringi, bakka, breyti um stefnu. Sé bækur til að muna með, bækur til að skoða heiminn með, bækur til að finna fólk með. Nýjar bækur fylgja mér heim, sumar áritaðar. Bókasafn Næturinnar (The Library at Night) eftir Alberto Manguel er ein þeirra, menningarsagnfræði í leikandi léttum stíl og mikill brunnur. Hún hefst á kafla um bókasafnið sem goðsögn. Manguel – heimsþekktur fyrir A history of Reading frá 1996 - er fæddur í Buenos Aires, ólst að hluta til upp í Ísrael þar sem faðir hans var diplomat, bjó lengi í Kanada en flutti loks til Frakklands með sitt persónulega bókasafn, um 35 þúsund bækur. Hann skemmti gestum í þrjá stundarfjórðunga með sögum um bókaverði á borð við Borges og sjálfan sig; talaði um bækur skráðar og ímyndaðar, bækur sem móta heimsmyndir okkar og sjálfsmyndir. Verk hans hugleiðir uppbyggingu bókasafna og bókasöfn hugans, safnið sem vinnustað, eyju, gleymsku, heimili.

"í ljósinu lesum við það sem aðrir hafa skapað í myrkrinu sköpum við eigin sögur" skrifar hann og segir, er með margskonar vísanir í nóttina. Segist elska að handfjatla bækur, hafa þær með kaffinu fara með þær í rúmið ...

Ég fann höfundinn á gangi af þykjustutilviljun, spurði hvort hann ætti verk íslenskra höfunda í safninu. “Já, talsvert, mætti vera meira. Þú meinar nútímabókmenntir er það ekki? Íslendingasögurnar á ég að sjálfsögðu, það er ekki hægt annað haldi maður uppá Borges.”

Áður en við lendum í fólksfjöldanum hjá sænska útgefenda Alberto Manguels, sem er Ordfront, næ ég að ljóstra upp áhuga mínum á tangó. Hann tekur strax fram bók úr hillu hugans og segir frá Edgardo Cozarinsky, sem nýlega skrifaði bók um næturlífið á æskuárum tangósins í byrjun síðustu aldar. The Moldavian Pimp hetir bókin í enskri þýðingu og mér skilst raunar að hún fjalli um þeirra tíma traffiking fremur en um tangó. Mér líst betur á Manguels eigin bækur, um bókasöfn og um listina að lesa þar sem hann ferðast þúsundir ára aftur í tímann ... Og hann skrifar: To Kristin - a tango lover

Í titli bókarinnar The Library at Night felst líka vísun í ljóð “poema de los dones” sem Borges orti þegar honum blindum manninum var falin yfirumsjón með þjóðarbókasafninu í Buenos Aires. Skáldið talar þar um íróníu Guðs, sem felur honum hvorutveggja í senn: bækur og myrkur. Og það er til mynd af Jorge Luis Borges þar sem hann klemmir saman augun til að heyra betur orð ósýnilegs lesara. Einn þeirra var Alberto Manguel sem fékk ungur þann starfa að lesa upphátt fyrir hann.

*

Kærkomin ljóðabók birtist meðal annarra gersema ofan af Íslandi og fylgir mér heim, ljóð Ingunnar Snædal, uppseld þegar ég var á Íslandi seinast.

“Allt sem þú þarft kemur til þín

í einhverskonar dulargerfi.

Kannistu við það

verður það þitt.”

Segir í ljóði eftir Doris Kareva, ljóðadrottningu í Eistlandi.

Við ljóðstofuna Rum för Poesi beið röð ljóðabóka eftir eistneska höfunda, allt frá Doris Kareva (f.1958) og Jürgen Rooste (f.1979) til Marie Under (1883 – 1980). Ellerströms forlag gefur út á sænsku bækur eftir níu eistnesk skáld útaf þema stefnunnar - eistneskar bókmenntir - og kynnir þau öll í seinasta hefti tímaritisins Lyrikvännen ásamt fleiri skáldum, en Jonas Ellerström er einnig ábyrgur útgefandi tímaritsins. Og líklega er Rum för Poesi viðamesta ljóðahátíð landsins, nett innbökuð í Bókastefnuna: c.a. 70 skáld flytja ljóð sín á sviðinu í fjögurra daga törn.

Ulf Karl Olof Nilsson, nýkrýndur rithöfundur ársins af Göteborgs-Posten, reyndist áhrifamikill flytjandi og örlátur, las langt óbirt ljóð um margslungið barn og sorg sem saknar bernsku. Loks magnaða romsu, um ljóðmælanda fyrir utan hinar og þessar stofnanir, grátandi. Taktbundið og grátfyndið í flutningi höfundar sem gegnir ábyrgðarhlutverkum sem takmarka grát, er starfandi sálfræðingur, tveggja barna faðir og í ritstjórn menningartímaritanna Glenta, OEI og eins sálfræðirits. Glænýja ljóðabók hans Synopsis, í kolsvörtu bandi fann ég á litlu gáfulegu útgáfunni Brutus Östlings Symposion . http://www.symposion.se/

*

Höfundar littlu forlaganna vekja athygli mína. Tilviljun? Kabusa er frekar lítið forlag en löngu frægt fyrir stóra íslenska höfunda. Sekwa nefnist nýtt lítið forlag með fókus á bækur eftir ungar konur sem skrifa á frönsku. Ein þeirra er Léonora Miano, fædd 1973 í Kamerun en býr í París. L´intérieur de la nuit, er fyrsta skáldsagan hennar, á sænsku: Nattens inre (2007). Myrk saga úr skálduðu þorpi einhverstaðar í Miðafríku.Vestrænum hugarheimi er stefnt gegn hugarheimi þorpsbúa í leit að sjálfsmynd. Bókin er þegar þýdd á níu tungumál, verðlaunuð í Kamerun og notuð í skólum. Einmitt þar hefur bókin valdið heitari ummræðum en Léonora Miano hefur orðið vör við í öðrum löndum. “Nei ekki heift, en fólki fannst sárt að taka til sín söguna”, segir hún og skrifar heilt ljóð á titilsíðuna í mínu eintaki.

*

Normal förlag er nýleg og hetróvæn hinseginútgáfa eða “Queerforlag” með verk m.a. eftir Tasso Stafilidis, leikara og fyrrverandi þingmann, prófessor Tiinu Rosenberg, en yfirlýst markmið þeirra er að gefa út bækur handa öllum sem ekki líta á gagnkynhneigð sem lífsnauðsyn. Fleiri Normalstjörnur létu ljós sitt skína á stefnunni, svo sem Bigitta Stenberg með áður óbirt æskuverk skrifað 1951, þegar sögur þurftu helst að enda illa til að fást útgefnar væri ástin samkynhneigð. Líka fyrrverandi sæluríkisprinsessa (folkhemsprinsessa) eins og hún var kölluð, Ann-Charlotte Alverfors. Hún sló í gegn á áttunda áratugnum með sögum um stúlkuna Gertrud 14 ára unglingsstulku í Smálöndum sem amman kallar Sparvöga. Og bókin um Sparvöga (1975) varð tríólógía sem varð sjónvarpsþáttaröð. Nú kemur út sjálfsæfisögulega “myndabókin” (skilgreining höfundar) - Vem skal trösta Gösta? Eða Hver á að hugga Gústa? - þar sem Alverfos lýsir lífinu sem rithöfundur og móðir frá sextán ára aldri. Hvaða Gösta? Jú, þeir sem þekkja bronsstyttuna Gösta sígrátandi í Altonaparken í Málmey, giska rétt. Sænska þunglyndið, heitir styttan og er staðsett fyrir neðan svefnherbergisglugga skáldkonunar. Hún heyrði þus þeirra sem viðhalda hringrás táranna á vegum borgarinnar og kváðu grátinn hans Gösta kosta borgarbúa heilar 60 þúsund krónur á ári (ca hálfa milljón ísl.). Listaverkið er eftir Marie-Louse Ekman.

Ann-Charlotte Alverfors segir það að skrifa vera félagslegan gjörning og reiðina skapandi eldsneyti. Hún skrifar af jarðbundinni kímnigáfu sem naut sín vel þegar Stina Ekblad kom og flutti vænan kafla, úr bókinni sem kemur út nú í október.

Væri sænska sæluríkið ennþá til, hver væri þá prinsessan í dag? Kannski Åsa Linderberg (f.1968), beittur menningarpenni með sína fyrstu sögu: Mig äger ingen (Atlas forlag 2007), um árin með föður sínum, verkamanni sem drakk. Hún vekur athygli og heift.

Kristín Bjarnadóttir

kb.lyng@gmail.com

// posted by Kristín Bjarnadóttir @ 6:18 PM 0 comments